Japońskie kalendarze

Kalendarz to jedyny przedmiot, na który patrzysz codziennie przez rok i który po roku wyrzucasz. Warto, żeby przez te dwanaście miesięcy dał coś więcej niż numery dni. Poniżej kilka słów o tym, skąd bierze się japoński podział roku i czym się różnią poszczególne rodzaje kalendarzy w tej kategorii.

Rok podzielony na dwadzieścia cztery części

Podział na sekki (節気) przyszedł do Japonii z Chin razem z rolnictwem i pismem. Rok dzieli się na cztery pory, każda pora na sześć okresów, każdy okres trwa około piętnastu dni i zaczyna się w chwili, gdy Słońce mija kolejną wielokrotność piętnastu stopni na ekliptyce. Nazwy są rzeczowe aż do surowości: Shōkan (小寒), „małe mrozy". Taisho (大暑), „wielkie upały". Hakuro (白露), „biała rosa", czyli moment, w którym poranna wilgoć zaczyna wyglądać jak szron. Różnica wobec naszego kalendarza jest istotna: miesiąc to jednostka umowna, wynik decyzji administracyjnych i cesarskich ambicji, a sekki to zjawisko astronomiczne, którego nie da się przesunąć uchwałą.

Siedemdziesiąt dwie mikropory

Każdy okres dzieli się jeszcze na trzy kō (候), pięciodniowe mikropory. Razem siedemdziesiąt dwie w roku, każda z własną nazwą, i to jest najdziwniejszy zabytek literacki, jaki wydał japoński kalendarz. Nie miały być poezją, powstały jako notatki rolnicze. Mimo to brzmią tak: 東風解凍, wschodni wiatr rozpuszcza lód. 蟄虫啓戸, owady, które przespały zimę, otwierają drzwi. 熊蟄穴, niedźwiedzie zaszywają się w jamach. Pięć dni na to, żeby mgła zaczęła się snuć, potem następne pięć na coś innego. Ktoś kiedyś uznał, że rok jest dostatecznie gęsty, żeby każda z siedemdziesięciu dwóch jego części zasługiwała na osobną nazwę.

Noc, w której Japonia straciła miesiąc

Do 1873 roku Japonia żyła według kalendarza księżycowo-słonecznego, w którym co kilka lat wtrącano trzynasty miesiąc, żeby lata nie rozjechały się z porami roku. Rząd Meiji zniósł go dekretem: trzeci dzień dwunastego miesiąca piątego roku Meiji stał się z dnia na dzień pierwszym stycznia 1873. Dwadzieścia siedem dni po prostu zniknęło, a ludzie dowiedzieli się o tym na kilka tygodni przed faktem. Wśród powodów wymienia się nie tylko chęć zrównania się z Zachodem: kolejny rok miałby trzynaście miesięcy, a świeżo utworzona administracja płaciła już urzędnikom pensje miesięczne. Stary układ przetrwał jednak w tym, co ważne. Święta, obrzędy i właśnie sekki nadal wyznaczają rytm japońskiego roku, a wiele japońskich kalendarzy drukuje je obok dat gregoriańskich.

Skąd biorą się daty w naszych kalendarzach

Sekki nie mają stałych dat, wypadają co roku inaczej, a moment przejścia bywa kwestią minut po północy. Przy takich godzinach byle błąd w rachunku przesuwa datę o cały dzień. Dlatego nie przepisujemy dat z internetu: liczymy je z efemerydy DE421, tej samej, której NASA używa do nawigacji sond, a potem porównujemy wynik z Rekiyōkō, rocznikiem astronomicznym Narodowego Obserwatorium Astronomicznego Japonii. Nazwy i odczyty mikropór sprawdzamy w co najmniej dwóch źródłach japońskich, bo popularne strony bywają w tej materii zaskakująco niedbałe.

Ścienny czy biurkowy

Kalendarz ścienny w dużym formacie jest przedmiotem, który organizuje ścianę i widać go z drugiego końca pokoju. Sprawdza się w kuchni, w salonie i w gabinecie, wszędzie tam, gdzie ktoś na niego zerknie mimochodem i przy okazji przeczyta jedno zdanie o aktualnej mikroporze. Kalendarz biurkowy działa inaczej, na dystans wyciągniętej ręki: mniejsza reprodukcja, więcej tekstu, codzienne obcowanie zamiast spojrzenia z dala.

Na prezent

Kalendarz jest dobrym prezentem z prostego powodu: przez dwanaście miesięcy przypomina, od kogo przyszedł, a przy tym nikomu nie zawadza i nie trzeba zgadywać rozmiaru. Ten akurat sprawdza się też u kogoś, kto o Japonii nie wie nic, bo wszystkie japońskie nazwy mają polskie objaśnienia, a kalendarium działa jak w każdym innym kalendarzu.