Japoński kalendarz biurkowy 2027 Setsu - 72 pory roku, cytaty wojowników, historia samurajów, musha-e

Setsu. Japoński kalendarz biurkowy na rok 2027

Ten kalendarz dzieli rok tak, jak dzielono go w dawnej Japonii: na dwadzieścia cztery pory sekki, po mniej więcej piętnaście dni każda, i na siedemdziesiąt dwie mikropory kō. Każda pora sekki ma w nim własną stronę. Spotykają się na niej opis pory roku oraz interpretacja jej znaczenia, cytat samurajskiego dowódcy lub myśliciela, wydarzenie z dziejów feudalnej Japonii rozegrane dokładnie w tych dniach kalendarza i drzeworyt wojownika - wszystko dobrane tak, by się uzupełniać i wchodzić ze sobą w dialog. Całość stoi na biurku jako piramidka, więc patrzysz na nią codziennie, przy pracy, a nie tylko wtedy, gdy przechodzisz obok ściany.

Trzynaście kart zadrukowanych w pełnym kolorze po obu stronach daje dwadzieścia sześć stron: okładkę, jej rewers z objaśnieniami i dwadzieścia cztery karty sekki. Przy każdym dniu zostawiliśmy miejsce na wpis, jak w terminarzu. Polskie dni wolne zaznaczone są czerwienią, japońskie święta i obrzędy granatem, z kanji i polskim wyjaśnieniem. Kalendarz zaczyna się 5 stycznia 2027, w pierwszym dniu Shōkanu, i kończy 5 stycznia 2028.

✦ ✦ ✦

取籠るものは雉子也。
打果しに入る人は鷹也。

(torikomoru mono wa kiji nari / uchihatashi ni iru hito wa taka nari)

„Ten, kto zaszył się w środku, jest bażantem. Ten, kto wchodzi go dobić, jest jastrzębiem.”

- Miyamoto Musashi, „Gorin no sho”, Księga Ognia (1645)
z karty Shōkan, 5-19 stycznia 2027

✦ ✦ ✦

Węzeł bambusa

節 (setsu) to węzeł na łodydze bambusa, twarde zgrubienie, dzięki któremu pusta w środku roślina wytrzymuje wiatr i śnieg. Ten sam znak stoi w słowie sekki (節気), nazwie dwudziestu czterech pór roku, i w słowie chūsetsu (忠節), oznaczającym wierność. Nazwa łączy więc obie połowy tego kalendarza: porządek roku i porządek ludzi żyjących, walczących i umierających w jego rytmie.

Dwadzieścia cztery pory roku

Podział na sekki przyszedł do Japonii z Chin i przez stulecia wyznaczał rytm pracy na wsi: kiedy siać, kiedy sadzić ryż, kiedy spodziewać się pierwszych przymrozków. Początek każdej pory to chwila, w której Słońce mija kolejne piętnaście stopni na swojej drodze po ekliptyce, więc nazwy trzymają się tego, co naprawdę dzieje się za oknem. Shōkan (小寒) to „małe mrozy”, Keichitsu (啓蟄) to przebudzenie owadów, Hakuro (白露) to „biała rosa”.

Na karcie kalendarza nazwa pory stoi w kaligrafii, obok niej odczyt, polska nazwa, daty i numer w cyklu dwudziestu czterech. Pod spodem krótki tekst wyjaśnia, co ta pora oznacza i skąd wzięła się jej nazwa. Daty są te same co w naszym ściennym kalendarzu Ukiyo-e Sekki: policzone z efemerydy DE421 Laboratorium Napędu Odrzutowego NASA i sprawdzone co do minuty z rocznikiem Narodowego Obserwatorium Astronomicznego Japonii na rok Reiwa 9.

I siedemdziesiąt dwie mikropory

Każda pora dzieli się na trzy kō (候), mniej więcej pięciodniowe mikropory, a każda z nich nosi nazwę jednego zjawiska w przyrodzie. W Shōkanie są to kolejno 芹乃栄 (seri sunawachi sakau), „kropidło bujnieje”, 水泉動 (shimizu atataka o fukumu), „źródła pod lodem ruszają”, i 雉始雊 (kiji hajimete naku), „bażant zaczyna wołać”. Na karcie każde kō ma kanji, odczyt, polską nazwę i numer w cyklu siedemdziesięciu dwóch. W kalendarium obok dni biegnie pasek w kolorze danej mikropory, więc jednym spojrzeniem widać, w której jesteś dzisiaj.

✦ ✦ ✦

Słowa samurajów

Na każdej karcie stoi jeden cytat: japoński oryginał, zapis łaciński, polski przekład i źródło. Pochodzą z „Gorin no sho” Miyamoto Musashiego, z „Hagakure” Yamamoto Tsunetomo, z „Kōyō gunkan” przechowującego nauki Takedy Shingena, z „Taiheiki”, a także z wierszy samych wojowników, pisanych czasem tuż przed śmiercią. Cytat nie zawsze pochodzi od bohatera wydarzenia, ale zawsze się do niego odnosi.

Samurajskie teksty czyta się dziś zaskakująco dobrze. Nawet gdy mówią o mieczu, chodzi w nich o coś, co nie zestarzało się razem ze zbroją: o strach przed decyzją, o przegraną przyjętą z podniesioną głową, o ludziach, bez których żaden zamek nie przetrwa. Taki cytat zostaje z tobą przez dwa tygodnie, aż do obrotu karty, i przez te dwa tygodnie potrafi wrócić w zupełnie niewojennej sytuacji, w pracy albo w domu. Nie wszystko w tej etyce nadaje się do naśladowania i ten kalendarz jej nie wybiela.

Jeszcze słowo o źródłach. Większość „cytatów samurajów” krążących po internecie to apokryfy. Słynne zdanie o życiu jak długiej drodze z ciężkim brzemieniem, przypisywane Tokugawie Ieyasu, powstało dopiero w epoce Meiji, więc w tym kalendarzu go nie znajdziesz. Każdy cytat sprawdziliśmy w źródle, a tam, gdzie tekst spisano dziesiątki lat po śmierci autora, podpis na karcie mówi o tym wprost.

Co wydarzyło się w tych dniach

Drugą oś karty tworzy historia. Do każdej pory roku dobraliśmy jedno wydarzenie z dziejów Japonii, rozegrane w dniach tego sekki: od śmierci buntownika Tairy no Masakado w 940 roku po ostatnią szarżę Saigō Takamoriego pod Shiroyamą w 1877. Po drodze są bitwy wojny Genpei, zamach w świątyni Honnōji, Sekigahara, zimowe oblężenie zamku Osaka i napad 47 rōninów. Każde wydarzenie ma na karcie datę, przebieg i to, co z niego wynikło, zwięźle, w kilku zdaniach.

Daty z dawnego kalendarza księżycowego przeliczyliśmy na zachodnie: juliańskie dla wydarzeń sprzed reformy z 1582 roku, gregoriańskie dla późniejszych. Dlatego napad rōninów na rezydencję Kiry stoi w styczniu, na karcie Daikan, choć Japonia obchodzi jego rocznicę 14 grudnia. Tę drugą datę też znajdziesz, w kalendarium pory Taisetsu, jako 義士祭 (gishisai), dzień obchodzony przy grobach rōninów w świątyni Sengaku-ji.

✦ ✦ ✦

Drzeworyty wojowników

Na każdej karcie jest drzeworyt musha-e (武者絵), czyli obraz wojownika: gatunek pełen ruchu, pancerzy i dramatu. Większość pochodzi od Tsukioki Yoshitoshiego (月岡芳年, 1839-1892), nazywanego ostatnim wielkim mistrzem ukiyo-e, między innymi z serii „Dai Nippon meishō kagami” (大日本名将鑑, „Zwierciadło sławnych wodzów Wielkiej Japonii”) i „Kaidai hyakusensō” (魁題百撰相). Obok niego pojawiają się Utagawa Kuniyoshi, Kobayashi Kiyochika i Toyohara Kunichika.

Drzeworyt dobieraliśmy razem z cytatem i wydarzeniem, więc zwykle pokazuje bohatera tej samej historii. Przy ostrzale Osaki stoi Shigeno Yozaemon, jeden z obrońców zamku. Pod każdym drzeworytem jest polski tytuł, japoński zapis serii, autor, rok powstania i krótki komentarz.

Kalendarium

Dni idą jeden pod drugim przez całą prawą kolumnę karty, jak w terminarzu, a przy każdym zostaje jasne pole na notatkę: spotkanie, termin, urodziny. Sobota i niedziela mają ciemniejsze tło, nad każdym poniedziałkiem biegnie kreska, więc tygodnie czyta się bez kratki. Kolorowe paski przy krawędzi pokazują, do której mikropory należy dany dzień.

Święta stoją po dwóch stronach wiersza. Po lewej, czerwienią, polskie dni ustawowo wolne. Po prawej, granatem, japońskie święta państwowe i obrzędy, które Japończycy obchodzą: Siedem Ziół 七草 siódmego stycznia, Dzień Dorosłości 成人の日, Święto Chłopców 端午の節句 piątego maja, oglądanie pełni 十五夜 we wrześniu, jarmarki Koguta 酉の市 w listopadzie. Przy każdym kanji stoi polskie objaśnienie.

Nie ma za to dni pomyślnych i niepomyślnych, którymi zapełnia się wiele japońskich kalendarzy. To wróżbiarstwo, a samuraj z drzeworytu obejdzie się bez horoskopu.

✦ ✦ ✦

Piramidka, okładka i podstawka

Kalendarz stoi na biurku jako piramidka na czarnej spirali. Okładka pokazuje wojownika pod księżycem, a jej rewers w kilku krótkich tekstach tłumaczy, dlaczego rok liczony według słońca zaczyna się tu 5 stycznia, skąd nazwa Setsu i jak czytać kartę. Tła kart zmieniają się z porą roku: zimą granat i szron, wiosną zielenie i nocne sakury pod księżycem, latem bursztyn i tarasy ryżowe, jesienią rdza, miskant i księżyc żniw.

Obsługa wymaga dwóch gestów. Gdy kończy się pora, przerzucasz kartę przez szczyt spirali i obracasz piramidkę, żeby zobaczyć rewers tej karty. Po kolejnych dwóch tygodniach obracasz ją z powrotem i przed tobą stoi następna karta. Po pierwszym obrocie cały mechanizm staje się oczywisty.

Na ostatniej karcie zobaczysz kalendarium całego 2027 roku, z niedzielami i świętami na czerwono i złotym kółkiem przy pierwszym dniu każdej pory sekki. Obok stoi jisei, wiersz przedśmiertny Date Masamune, jednookiego pana Sendai.

Dwa kalendarze, jeden rok

Setsu powstał jako brat naszego ściennego kalendarza Ukiyo-e Sekki i świadomie jest jego przeciwieństwem. Ścienny jest jasny, ma ptaki i kwiaty Ohary Kosona oraz opisy wszystkich siedemdziesięciu dwóch mikropór, wisi i zaprasza do zatrzymania się. Setsu jest ciemny, ma wojowników, cytaty i historię, i stoi tam, gdzie się pracuje. Oba liczą rok tymi samymi datami.

✦ ✦ ✦

Informacje techniczne

✦ ✦ ✦

Notka o autorze

Michał Sobieraj – twórca strony ukiyo-japan.pl, jednej z największych polskojęzycznych stron o japońskiej kulturze, historii, filozofii i sztuce. Autor książek o Japonii, między innymi „Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz”, a także serii albumów „Ukiyo-Japan – Albumy Refleksji o Japońskiej Sztuce Ukiyo-e”. Pasjonat kultury i historii Japonii, ale bez turystycznej naiwności, z fascynacją, a zarazem z otwartymi oczami na to, co w niej trudne.

Setsu to druga strona tego samego roku. Kalendarz ścienny opowiada o przyrodzie i uważności, biurkowy o ludziach, dla których ta sama przyroda była tłem wojen, przysiąg i wyborów bez dobrego wyjścia.