'8 widoków Ryukyu' - Katsushika Hokusai

琉球八景

Osiem widoków Wysp Ryukyu

 - Katsushika Hokusai (葛飾北斎),

ok. 1832 / Edo (dzisiejsze Tokyo)

W 1832 roku, kiedy do Edo dotarła ponad dwustuosobowa misja dyplomatyczna z Królestwa Ryukyu — odległego archipelagu rozciągającego się łukiem od Kiusiu po Tajwan — Katsushika Hokusai miał już siedemdziesiąt dwa lata, za sobą cykl Trzydziestu sześciu widoków góry Fuji i niezachwianą pewność, że krajobraz jest czymś więcej niż tłem dla postaci ludzkich. Przyjazd poselstwa wzniecił w stolicy falę zainteresowania wyspami, których większość Japończyków nigdy nie widziała i nie miała szansy zobaczyć. Hokusai odpowiedział na tę ciekawość w jedyny sposób, jaki znał: wziął do ręki pędzel — i stworzył osiem pejzaży miejsca, w którym sam nigdy nie stanął. Jedynym źródłem wizualnym, jakim dysponował, było „Ryūkyū kokushi ryaku” (琉球国志略) — opis królestwa sporządzony w 1756 roku przez chińskiego posła Zhou Huanga i wydany drukiem w Japonii w oficjalnej edycji bakufu w 1831 roku, zaledwie rok wcześniej. Oryginalne ilustracje — monochromatyczne, suche, o ambicjach kartograficznych raczej niż artystycznych — Hokusai potraktował jako punkt wyjścia, nie jako ograniczenie.

Seria „Ryūkyū hakkei” (琉球八景, „Osiem widoków Wysp Ryukyu") należy do ośmiu wielkich cykli pejzażowych Hokusaia i jest wśród nich dziełem bodaj najbardziej osobliwym. Artysta sięgnął po formułę hakkei — „ośmiu widoków" — zakorzenioną w chińskiej tradycji malarstwa krajobrazowego, wywodzącą się od „Ośmiu widoków Xiao i Xiang” i przeniesioną do Japonii jako konwencja z ustalonymi nastrojami: nocny księżyc, wieczorny dzwon, powracające żagle, jesienna pogoda po deszczu. Tyle że Hokusai, wierny tym nastrojom co do litery, wypełnił je krajobrazem wyobrażonym. Na subtropikalne Ryukyu położył śnieg. W tle wysp, gdzie najwyższy szczyt nie przekracza pięciuset metrów, umieścił górę o sylwetce przypominającej Fuji. Do kompozycji, których źródłowy pierwowzór był statyczny i pozbawiony ludzi, dodał łodzie, postacie w chińskich szatach, żaglowce z ozdobnymi dziobami. Efektem nie jest fałszerstwo, lecz swoista poetyka odległości — obraz miejsca, które istnieje na granicy faktu i marzenia.

Wszystkie osiem druków ma format ōban yoko-e (poziomy) i została wydana przez wydawców Eijudō (Nishimura Yohachi) oraz Kinshindō (Moriya Jihei), przy czym część nakładu objął później sam Moriya. Hokusai sygnował je jako „Zen Hokusai Iitsu" — imieniem artystycznym, którego używał w latach trzydziestych XIX wieku, w okresie największej dojrzałości pejzażowej. Paleta barwna opiera się na intensywnym błękicie pruskim (bero-ai, 伯林藍), pigmencie importowanym z Europy, który od około 1830 roku stał się w Japonii na tyle dostępny i tani, że zrewolucjonizował kolorystykę nishiki-e. To właśnie ten błękit — głęboki, stabilny, zdolny do subtelnych gradacji — nadaje całej serii charakter sennego, morskiego światła, jakby wyspy unosiły się nie na wodzie, lecz w powietrzu. Dziś odbitki z tej serii znajdują się w zbiorach Metropolitan Museum of Art, Art Institute of Chicago, Museum of Fine Arts w Bostonie, British Museum, Harvard Art Museums oraz Urasoe Art Museum na samej Okinawie.