Zwoje kakemono

Japońskie zwoje ścienne z malarstwem tuszem

W Japonii zwoju nie wiesza się na lata. Zmienia się go z porą roku: jesienny pejzaż schodzi ze ściany, kiedy spadnie pierwszy śnieg, a jego miejsce zajmuje zimowy. W tej kategorii znajdziesz reprodukcje japońskiego malarstwa tuszem z kolekcji muzealnych, wydrukowane na tkaninie w pionowym formacie zwoju i zawieszone na dwóch drewnianych drążkach ze sznurkiem. Format dobrany jest do proporcji malowidła, więc obraz nie jest ani rozciągany, ani przycinany do rozmiaru z katalogu. Zazwyczaj trzyma się je w kolekcjach: kilka obrazów spiętych jednym tematem, wymienianych na ścianie w rytmie roku.

Zwój to jedna z niewielu rzeczy wiszących na ścianie, które da się zwinąć i schować do szuflady. Ta cecha ukształtowała całą japońską kulturę wieszania obrazów: skoro obraz nie musi wisieć zawsze, może wisieć tylko wtedy, kiedy pasuje. Poniżej kilka słów o tym, czym jest kakemono, co jest na naszych zwojach i jak je wykonujemy.

Kakemono, czyli rzecz do zawieszenia

Kakemono (掛物) znaczy dosłownie „rzecz do zawieszenia”. Tradycyjny zwój, nazywany też kakejiku (掛軸), wisiał w tokonomie (床の間), płytkiej wnęce w pokoju przyjęć, i był tam jedynym obrazem. Gospodarz dobierał go do pory roku, do gościa, czasem do jednego spotkania przy herbacie. Poza sezonem zwój leżał zwinięty w drewnianym pudełku i to jeden z powodów, dla których tyle malowideł sprzed pięciuset lat przetrwało do dziś.

Trzeba też uczciwie powiedzieć, czym nasze zwoje nie są. Prawdziwy kakejiku to praca hyōgu-shi (表具師), mistrza oprawy: jedwabne obramowanie w kilku pasach, podklejka z papieru washi, dolny wałek z ozdobnymi zakończeniami. Takiej oprawy drukiem się nie odtworzy i nie ma co próbować. Nasz zwój to reprodukcja malowidła na tkaninie, zawieszona na drewnianych drążkach, w formie i proporcjach kakemono. Autentyczne kakemono warte są kilka, kilkadziesiąt tysięcy złotych. 

Malarstwo tuszem i pozostawiona biel

Na zwojach w tej kategorii jest malarstwo tuszem, po japońsku suibokuga (水墨画), w Polsce częściej nazywane sumi-e. Przyszło z Chin razem z buddyzmem zen i w XV wieku, w epoce Muromachi, stało się w Japonii sztuką mnichów i uczonych. Maluje się je czernią i rozcieńczoną szarością, czasem z odrobiną koloru, a najważniejszą częścią obrazu bywa to, czego na nim nie ma. Tę pustkę Japończycy nazywają yohaku (余白), „pozostawioną bielą”, i traktują jak pełnoprawny element kompozycji: jest mgłą, wodą, powietrzem, odległością.

Z tego powodu na malowidłach niczego nie dopisujemy. Żadnych dodanych napisów, tytułów, podpisów. Zostaje to, co zostawił malarz, razem z jego sygnaturą i pieczęciami.