„Japonia po Japonii. Cztery kręgi.” (książka papierowa) - Michał Sobieraj (Zbiór esejów z Ukiyo-Japan: TOM VI)

Zbiór esejów TOM VI

„Japonia po Japonii. Cztery kręgi, z których nas ubywa”

– Michał Sobieraj, ukiyo-japan.pl, 2024-2026

Pięć poprzednich tomów tej serii siedziało przed rokiem 1868. Ten wchodzi do Japonii żyjącej teraz: do biura, gdzie śpi się przy biurku, do kawiarni sprzedającej godzinę prywatności, do pustego domu, którego nikt nie rozebrał, bo nie ma komu. Osiemnaście tekstów o kraju, gdzie ludzi ubywa od dawna i coraz szybciej. Wydanie papierowe, 282 strony, miękka oprawa.

***********

今度の人類こそ、生命を正しく使ってくれるようになるだろう。

(Kondo no jinrui koso, seimei o tadashiku tsukatte kureru yō ni naru darō.)

„Może ta ludzkość, ta następna, nauczy się wreszcie używać życia właściwie.”

– Osamu Tezuka, „Feniks” (火の鳥), tom „Przyszłość” (未来編), 1967-1968

***********

Przedszkolny plac zabaw gdzieś w Japonii, wczesne popołudnie. Dwóch pięciolatków szarpie tę samą łopatkę. Jeden ciągnie, drugi nie puszcza, po chwili obaj siedzą w piasku i pierwszy zaczyna płakać. Nauczyciel stoi kilka metrów dalej. Widzi wszystko. Nie robi nic przez czterdzieści minut.

Tę scenę nagrano w badaniu zespołu Fuminoriego Nakatsubo z Uniwersytetu w Hiroshimie. Amerykańscy wychowawcy, którym ją pokazano, mówili o zaniedbaniu i o postępowaniu dyscyplinarnym. Japońscy opisywali technikę, którą stosują sami i która ma własną nazwę: mimamoru (見守る), patrzeć i strzec.

Od tej sceny zaczyna się ten tom, bo w niej widać całą rzecz. Nasza ocena pojawia się w ułamku sekundy i jest zbudowana wyłącznie z naszych własnych założeń. Kiedy sceny się powtarzają, sięgamy po wygodne wyjaśnienie: oni są kolektywni. To słowo ma metrykę, którą warto znać. W czerwcu 1944 roku amerykańskie Office of War Information zamówiło u Ruth Benedict raport o wrogu. Benedict nie znała japońskiego i nigdy nie była w Japonii. Dwa lata później ukazała się „Chryzantema i miecz”, z której Zachód uczył się Japonii przez następne 70 lat.

Pod etykietą leży coś ciekawszego. Japoński nie miał słowa „społeczeństwo” do lat 70. XIX wieku, rząd Meiji musiał je wymyślić na potrzeby przekładu traktatów. „Jednostka” pojawiła się jeszcze później. Przez tysiąc lat wcześniej wystarczało własne pojęcie: seken (世間), konkretny krąg ludzi znających cię i mających prawo cię oceniać. Nie ma w nim obywateli, są sąsiedzi i matki z tego samego przedszkola. Nie da się z niego wystąpić, można tylko wypaść.

Szesnaście esejów z archiwum ułożyłem w cztery kręgi, rozszerzające się od jednostki do państwa, i obudowałem całość przedmową oraz nowym esejem zamykającym. Część esejów zmieniłem, niekiedy przebudowując i wzbogacając całkowicie.

Krąg „Człowiek” zaczyna od ciała i głowy: gimnastyka radio taisō nadawana rano do całego kraju od 100 lat, inemuri czyli sen w obecności innych, depresja, która długo nie miała w tym języku miejsca, i starość, która odmawia bycia końcem. Krąg „Rodzina” pyta, kto z kim mieszka i kto kogo wychowuje: siostra do wynajęcia jako pomoc dla hikikomori, imiona zastąpione funkcjami, mimamoru jako metoda wychowawcza, kyūshoku czyli szkolny obiad będący lekcją.

Krąg „Miasto” to jeden wieczór, od kawy po ostatni bar: kissaten i godzina wynajętej prywatności, salon pachinko z hałasem na granicy bólu, noc bōsōzoku, której nikt nie zaplanował, i lokal na siedem osób w Yotsuya. Krąg „Kraj” pokazuje, co zostaje, gdy ludzi ubywa: Yubari umierające tak powoli, że nikt nie zauważył momentu, jōhatsu czyli ludzie, którzy wyparowali, dziewięć milionów pustych domów i pytanie, czy wzrost jest w ogóle konieczny.

***************

Dla kogo jest „Japonia po Japonii”?

Dla tych, których Japonia interesuje jako kraj istniejący dzisiaj, a nie tylko jako epoka feudalna zamknięta w 1868 roku. Nie trzeba nic wiedzieć wcześniej, każde pojęcie jest w tekście wyłożone od zera.

Jest też dla tych, którzy czytają polskie doniesienia o japońskiej demografii i mają wrażenie, że coś się w nich nie zgadza. W 2025 roku urodziło się tam 671 236 dzieci, to dziesiąty spadek z rzędu i najniższy wynik od początku prowadzenia statystyk w 1899 roku. Państwowy instytut IPSS umieszczał ten poziom w projekcji na rok 2040. Przyszedł piętnaście lat wcześniej. Polska dzietność jest przy tym niższa od japońskiej, więc to nie jest książka o egzotycznym problemie odległego kraju. Japonia weszła w to pierwsza.

Ten tom jest wreszcie dla tych, którzy mają już na półce poprzednie. „Zwykły dzień w Edo” pokazał, jak żył mieszczanin dawnej stolicy. „Yōkai” pokazał, czego bał się po zmierzchu. „Samuraj” zdjął zbroję z najsłynniejszej postaci tej kultury. „Japonia przed Japonią” cofnęła się do czasów, gdy Japonii jeszcze nie było. „Człowiek w znakach” przeczytał człowieka znak po znaku. Ten pokazuje, co z tego wszystkiego zostało dzisiaj.

***********

Spis treści

Przedmowa

Dział I. Człowiek

Radio taisō. Poranek nadawany do całego kraju
Inemuri. Spać w obecności innych
Przeziębienie duszy. Depresja z kodem ICD
Starość, która nie chce być końcem

Dział II. Rodzina

Siostra na wynajem
Nie po imieniu. Mama, starsza siostra, szef
Mimamoru. Patrzeć i nie pomagać
Kyūshoku. Obiad, który jest lekcją

Dział III. Miasto

Kissaten. Godzina wynajętej prywatności
Pachinko. Hałas zamiast myślenia
Bōsōzoku. Noc, której nikt nie zaplanował
Yotsuya. Wieczór w barze na siedem osób

Dział IV. Kraj

Yubari. Jak powoli umiera miasto
Jōhatsu. Ludzie, którzy wyparowali
Akiya. Dziewięć milionów pustych domów
A jeśli wzrost nie jest konieczny?

Ostatni raz, o którym nie wiedziałeś, że jest ostatni

***********

Informacje techniczne

Format: A5 (148 × 210 mm)
Ilość stron: 282
Wielkość czcionki głównego tekstu: 10 pt
Papier: offset 80 g
Druk: czarno-biały (ilustracje w skali szarości)
Okładka: miękka, oprawa klejona, kreda 170 g + folia błyszcząca
ISBN: 978-83-982169-6-8
Wydanie: pierwsze, 2026
Wysyłka: w 48 godzin od zamówienia

***********

Kilka słów o wydaniu

Eseje, z których złożony jest ten tom, ukazały się pierwotnie na stronie ukiyo-japan.pl. Wszystkie znajdziesz tam nieodpłatnie, obok setek innych tekstów o japońskiej kulturze, sztuce i historii. Ta książka to wybór tematyczny: szesnaście esejów z archiwum, część z nich mocno przebudowana, plus dwa nowe teksty napisane pod ten tom, w tym esej zamykający. Całość dopasowałem tak, żeby układała się w jedną drogę, a nie w luźny zbiór.

Wersja papierowa powstała, bo pod ebookiem ludzie wprost o nią prosili. To pierwszy tom serii osadzony w dzisiejszej Japonii, więc łatwo go podsunąć także komuś, kogo samurajowie i ukiyo-e nigdy nie ciekawili. Nakład jest niewielki, drukowany w krajowej drukarni. Tom VI zamyka trójkę z „Japonią przed Japonią” i „Człowiekiem w znakach”: przed nazwą, w znakach, po epoce. Każdy tom kupisz osobno albo wszystkie trzy razem w pakiecie, w jednej paczce.

Ten sam tom w wersji cyfrowej (PDF, EPUB, AZW3) znajdziesz tutaj. A jeśli czytasz ukiyo-japan.pl regularnie i nie chcesz kupować niczego, w pełni rozumiem. Teksty masz pod ręką, strona dalej działa, eseje zostają darmowe.

***********

Czego ten tom nie obiecuje

Nie ma tu straszenia japońską zapaścią ani listy rad dla polskiej polityki rodzinnej. Nie ma też drugiej skrajności, czyli opowieści o kraju, który znalazł sposób na szczęśliwe kurczenie się. Japonia po prostu doszła do pewnego miejsca wcześniej i część tych rzeczy zdążyła nazwać, a nazwanie stanu bardzo zmienia to, co da się z nim zrobić. Hikikomori jest u nas ciekawostką o nastolatku z konsolą, a w japońskim badaniu z 2023 roku najczęstszym powodem wycofania okazało się odejście z pracy albo jej utrata, i to w prawie połowie przypadków. W przedziale od 40 do 64 lat kobiety stanowią ponad połowę.

Tom zamyka esej o końcach, które nie dostają daty. Jest dzień, w którym ostatni raz bierzesz dziecko na ręce, i nie rozpoznajesz tego dnia, gdy nadchodzi. Kraje kurczą się tak samo: nie datami, tylko zaniechaniami.

*********

Notka o autorze

Michał Sobieraj – twórca strony ukiyo-japan.pl, jednej z największych polskojęzycznych stron o japońskiej kulturze, historii, filozofii i sztuce. Autor książek o Japonii, między innymi: „Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz”, a także serii albumów „Ukiyo-Japan – Albumy Refleksji o Japońskiej Sztuce Ukiyo-e”. Pasjonat kultury i historii Japonii, ale bez turystycznej naiwności - z fascynacją, a zarazem z otwartymi oczami na to, co w niej trudne. „Japonia po Japonii” to szósty tom serii z ukiyo-japan.pl i pierwszy dziejący się w całości po roku 1868. Po codzienności dawnego Edo, po psychologii ukrytej w folklorze, po człowieku pod samurajską zbroją, po czasach sprzed Japonii i po znakach kanji autor patrzy na kraj, w którym ubywa ludzi, i pyta, co z tego wynika dla nas.