„Japonia przed Japonią" (książka papierowa) - Michał Sobieraj (Zbiór esejów z Ukiyo-Japan: TOM IV)

Zbiór esejów TOM IV

„Japonia przed Japonią. Osiem wysp, sto królestw, jedna opowieść”

– Michał Sobieraj, ukiyo-japan.pl, 2024-2026

Japonia nie powstała sama z siebie. Japonia została napisana: dwie księgi, dwie daty, dwa zamówienia dworu. Zanim to nastąpiło, na tych wyspach żyli ludzie bez wspólnego imienia, w setce drobnych królestw. Osiemnaście tekstów o tym, co było wcześniej, i o cenie, którą zapłacili ci, na których w opowieści nie starczyło miejsca. Wydanie papierowe, 230 stron, miękka oprawa.

***********

倭人在帯方東南大海之中、依山島為国邑。旧百余国。

(wajin wa taihō no tōnan taikai no naka ni ari, santō ni yorite kokuyū o nasu. kyū hyaku yokoku)

„Lud Wa mieszka pośród wielkiego morza,

na południowy wschód od Daifang.

Na górzystych wyspach zakłada swoje państwa i osady.

Dawniej było ich ponad sto.”

– Chen Shou, „Kroniki Trzech Królestw”, rozdział o ludzie Wa (ok. 297 r.)

*******

Rok 3000 p.n.e. Nad zatoką Mutsu, na skraju osady stojącej w tym samym miejscu od pół tysiąca lat, ktoś wygładza brzeg glinianego naczynia. Wokół wioska: słupy z kasztanowca grube na metr, magazyny, śmietnisko narastające przez pokolenia. Ci ludzie nie uprawiają ryżu i nie mają państwa. Nie mają też Japonii, bo nikt jeszcze nie wymyślił takiego słowa.

Rok 712 n.e. W Narze urzędnik Ō no Yasumaro odkłada pędzel. Właśnie skończył spisywać „Kojiki”: bogów, wyspy, cesarzy w nieprzerwanej linii od bogini Słońca. Od tej chwili Japonia ma początek, bo ktoś go dla niej napisał.

Między tymi dwiema scenami leży blisko trzy tysiące siedemset lat. Od Yasumaro do nas jest znacznie bliżej, około tysiąca trzystu. Garncarz znad zatoki Mutsu był więc dla autora „Kojiki” postacią niemal trzykrotnie odleglejszą, niż autor „Kojiki” jest dla nas. I nie ma go w tej księdze ani przez chwilę. Wyrok o tym, co wejdzie do opowieści o narodzie, zapadł przy niskim stole, na papierze, i obowiązuje do dzisiaj.

Ten tom cofa się do czasów sprzed tamtej decyzji.

Szesnaście esejów z archiwum ułożyłem w cztery działy, a całość obudowałem przedmową i nowym esejem zamykającym. Dział „Ziemia bez imienia” prowadzi przez czasy, gdy wysp nie spinała żadna wspólna nazwa: Jōmon i jego czternaście tysięcy lat osiadłego życia bez rolnictwa i bez państwa, gród Yoshinogari z okresu Yayoi, milczące dzwony dōtaku z epoki stu królestw, wreszcie sama nazwa kraju i jej wędrówka od Oyashimy przez Zipangu aż po „Japan”. Dział „Jak wymyśla się kraj” opisuje mitologiczne prapoczątki: wyspa Awaji i prapoczątki Yamato, Amaterasu, nagi taniec Uzume przed jaskinią, Nara zaprojektowana jednocześnie geometrycznie i duchowo.

Dział „Ci, których trzeba było wymazać” schodzi do kosztów całej operacji: nieprzetłumaczalna nazwa Fuji z ajnuskim tropem w tle, lud Emishi, wojny Emishi z Yamato, wreszcie Sakanoue no Tamuramaro, postać domykająca ten tom dokładnie tam, gdzie zaczyna się poprzedni, samurajski. Dział „Krańce, które przetrwały” idzie na dwa przeciwne końce archipelagu: królestwo Ryūkyū, Ajnowie jako władcy lodu i fal Morza Ochockiego, powstanie Shakushaina z 1669 roku i Chiri Yukie, dziewczyna zmarła w wieku dziewiętnastu lat, zdążywszy zapisać głos ginącego świata. Tom zamyka esej o ajnuskich nazwach na mapie Hokkaidō i o tym, co zostaje po ludziach, gdy zostaje po nich już tylko nazwa rzeki.

***********

Dla kogo jest „Japonia przed Japonią”?

Dla osób zainteresowanych historią Japonii, ale nie tylko tej feudalnej. Jeśli kiedykolwiek zastanawiałeś się, skąd właściwie wzięło się „Nihon”, kto mieszkał na tych wyspach, zanim ktokolwiek nazwał je krajem, i co się stało z tymi, na których zabrakło miejsca w kronice, ten tom jest dla Ciebie. Nie ma tu mitologii podanej jako historia ani historii podanej jako mitologia. Jest pytanie, kto pisał, kiedy pisał i po co.

Ten tom jest też dla tych, którzy polubili poprzednie. „Zwykły dzień w Edo” pokazał, jak żył mieszczanin dawnej stolicy. „Yōkai” pokazał, czego bał się po zmierzchu. „Samuraj” zdjął zbroję z najsłynniejszej postaci tej kultury. Ten cofa się przed nie wszystkie, do chwili, w której Japonii jeszcze nie było.

*******

Spis treści

Przedmowa

Dział I. Ziemia bez imienia

Jōmon. Czternaście tysięcy lat pierwszej japońskiej cywilizacji, której nie zauważyliśmy

Yoshinogari. Spacer po pradawnym japońskim grodzie okresu Yayoi

Dōtaku. Milcząca zagadka z czasów, gdy Japonia była setką królestw

Dlaczego mówimy „Japan”, gdy Japończycy mówią „Nihon”. Od Oyashimy do Zipangu

Dział II. Jak wymyśla się kraj

Gdzie zaczęła się Japonia? Wyspa Awaji i prapoczątki Yamato

Na początku kobieta była Słońcem. Historia Amaterasu

Święte wygłupy i nagi taniec bogini Uzume

Nara. Metropolia antycznej Japonii zaprojektowana geometrycznie i duchowo

Dział III. Ci, których trzeba było wymazać

Co naprawdę oznacza „Fuji”. Językoznawczy sfinks japońskiej świętej góry

Emishi. Zapomniany lud Wysp Japońskich sprzed czasów Yamato

Zapomniane wojny starożytnej Japonii. Emishi kontra Yamato

Sakanoue no Tamuramaro. Wódz sprzed epoki samurajów

Dział IV. Krańce, które przetrwały

Królestwo Ryūkyū. Tam, gdzie powstało karate, a religia należała do kobiet

Ajnowie. Przedsiębiorczy władcy lodu i fal Morza Ochockiego

Powstanie Ajnów na Hokkaidō 1669. Shakushain i dziewiętnaście plemion przeciw shōgunatowi

Chiri Yukie. Ajnuska dziewczyna, która zdążyła zapisać głos ginącego świata

Nazwy, które przeżyły swoich ludzi

*******

Informacje techniczne

Format: A5 (148 × 210 mm)

Ilość stron: 230

Wielkość czcionki głównego tekstu: 10 pt

Papier: offset 80 g

Druk: czarno-biały (ilustracje ukiyo-e w skali szarości)

Okładka: miękka, oprawa klejona, kreda 170 g + folia błyszcząca

ISBN: 978-83-982169-3-7

Wydanie: pierwsze, 2026

Wysyłka: w 48 godzin od zamówienia

*******

Kilka słów o wydaniu

Eseje, z których złożony jest ten tom, ukazały się pierwotnie na stronie ukiyo-japan.pl. Wszystkie znajdziesz tam nieodpłatnie, obok setek innych tekstów o japońskiej kulturze, sztuce i historii. Ta książka to wybór tematyczny: szesnaście esejów z archiwum, rozpiętych od epoki Jōmon po XX wiek, plus dwa zupełnie nowe teksty napisane pod ten tom. Eseje z archiwum miejscami doszlifowałem i dopasowałem do siebie, żeby układały się w jedną drogę, a nie w luźny zbiór.

Wersja papierowa przyszła po cyfrowej, bo pod ebookiem wracało jedno pytanie, zadawane różnymi słowami: czy będzie papier. Jest. To opowieść o kraju, który zaczął się w chwili, gdy ktoś spisał go w księdze, więc na papierze czuje się dobrze. Obok tego tomu stają „Człowiek w znakach” i „Japonia po Japonii”. Każdy kupisz osobno albo wszystkie trzy razem w pakiecie, w jednej paczce.

Ten sam tom w wersji cyfrowej (PDF, EPUB, AZW3) znajdziesz tutaj. A jeśli czytasz ukiyo-japan.pl regularnie i nie chcesz kupować niczego, w pełni rozumiem. Teksty masz pod ręką, strona dalej działa, eseje zostają darmowe.

*******

Czego ten tom nie obiecuje

Nie ma tu ani prostej wersji mitu założycielskiego, ani sensacyjnego jego demaskowania. „Kojiki” i „Nihon shoki” to nie kłamstwa, tylko dokumenty polityczne z konkretnej daty i konkretnego zamówienia, a to zupełnie inna sprawa. Nie znajdziesz tu też twardych odpowiedzi tam, gdzie ich nie ma. Czy Emishi byli przodkami Ajnów, skąd wzięła się nazwa Sapporo, jaką funkcję pełniły dzwony dōtaku: to wszystko pozostaje sporne i tak właśnie zostało w tekstach opisane, z konkurencyjnymi hipotezami zamiast jednej wygodnej.

Po co w ogóle cofać się tak daleko? Bo każda opowieść o narodzie jest wyborem, a wybór ma zawsze drugą stronę: kogoś, kto do niej nie wszedł. Ajnuskie nazwy nosi dziś cztery piąte gmin Hokkaidō, wymawiane codziennie przez ludzi nieznających ani jednego słowa tego języka. Zwycięzca zostaje w cytacie. Przegrany zostaje na ustach.

*******

Notka o autorze

Michał Sobieraj – twórca strony ukiyo-japan.pl, jednej z największych polskojęzycznych stron o japońskiej kulturze, historii, filozofii i sztuce. Autor książek o Japonii, między innymi: „Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz”, a także serii albumów „Ukiyo-Japan – Albumy Refleksji o Japońskiej Sztuce Ukiyo-e”. Pasjonat kultury i historii Japonii, ale bez turystycznej naiwności - z fascynacją, a zarazem z otwartymi oczami na to, co w niej trudne. „Japonia przed Japonią” to czwarty tom serii zbiorów esejów z ukiyo-japan.pl na w wersji papierowej. Po codzienności dawnego Edo, po psychologii ukrytej w folklorze i po człowieku pod samurajską zbroją autor cofa się do momentu, w którym Japonii jeszcze nie było, i pyta, kto zdecydował, że będzie.