„Człowiek w znakach. Uczucia i myśli ukryte w kanji” (książka papierowa) - Michał Sobieraj (Zbiór esejów z Ukiyo-Japan: TOM V)

Zbiór esejów TOM V

„Człowiek w znakach. Uczucia i myśli ukryte w kanji”

– Michał Sobieraj, ukiyo-japan.pl, 2024-2026

Każdy esej w tym tomie bierze jeden japoński znak i pyta, co ten znak mówi o człowieku. Wstyd, żal, gniew, wina, samokontrola, uzależnienie od cudzej czułości. Osiemnaście tekstów, a w czterech znakach tego tomu siedzi schowany ten sam element: klucz serca 心. Wydanie papierowe, 280 stron, miękka oprawa.

***********

やまとうたは、人の心を種として、よろづの言の葉とぞなれりける。

世の中にある人、ことわざ繁きものなれば、心に思ふことを、見るもの聞くものにつけて、言ひ出せるなり。

(yamato uta wa, hito no kokoro o tane to shite, yorozu no koto no ha to zo narerikeru. yo no naka ni aru hito, kotowaza shigeki mono nareba, kokoro ni omou koto o, miru mono kiku mono ni tsukete, iiidaseru nari)

„Pieśń Yamato z nasienia ludzkiego serca
wyrasta w tysiąc liści słów.
Człowiek żyje pośród spraw niezliczonych,
więc to, co nosi w sercu, wypowiada przez to,
co widzi i słyszy.”

– Ki no Tsurayuki, przedmowa do „Kokin wakashū” (ok. 905)

*******

Grudzień 1985 roku, japońska telewizja. Nauczyciel Kinpachi podchodzi do tablicy i pisze znak 人. Tłumaczy klasie, że to dwoje ludzi podpierających się nawzajem, bo nikt nie utrzyma się w pionie sam. Scena zostaje w kraju na dziesięciolecia i obrasta statusem oczywistości.

Prawie trzydzieści lat później Takeda Tetsuya, aktor grający tamtego nauczyciela, przyznaje w NHK, że to nieprawda. Znak 人 przedstawia jedną sylwetkę widzianą z boku, człowieka pochylonego, nie dwoje wspierających się ludzi. Reakcją kraju nie było oburzenie. Była prośba, żeby zostawić rzecz taką, jaka jest, bo ta interpretacja zainspirowała wiele osób.

Ten tom zaczyna się dokładnie w tym miejscu, w szczelinie między tym, co znak znaczy według etymologii, a tym, co ludzie w nim czytają i czym w praktyce żyją. Japończycy robią to od wieków, zupełnie niezależnie od chińskiego pochodzenia pisma: wymyślili własne znaki, których w Chinach nie ma (峠, 畑, 辻), co roku w grudniu wybierają w Kiyomizu-dera jeden znak podsumowujący dwanaście miesięcy kraju, a w rozmowie kreślą znaki palcem w powietrzu, żeby dogadać się co do słowa. Uczciwość wymaga postawienia obok tego również faktografii, i tom jej nie unika: w klasycznym słowniku „Shuowen jiezi” z przełomu I i II wieku 7697 znaków z 9353 zbudowano na elemencie dobranym dla brzmienia, nie dla sensu. Sens nadano znacznie później.

Szesnaście esejów z archiwum ułożyłem w cztery działy, a całość obudowałem przedmową i nowym esejem zamykającym. Dział „Kreski, z których jesteśmy złożeni” zaczyna od materiału podstawowego: znaków 人 i 仁, czyli człowieka i człowieczeństwa, znaku 己 (onore), gdzie „siebie” bywa najsurowszym sędzią, starojapońskiej psychologii robaków 虫 (mushi), które miały odpowiadać za nastrój i wybuchy, oraz 気 (ki), energii krążącej między ludźmi. Dział „Znaki, których nie pokazujemy” schodzi do stanów utrzymywanych w ukryciu: wstyd 恥 (haji), przemilczana krzywda 怨 (urami), gniew 怒 (ikari) i wina 罪 (tsumi), rozumiana bardziej jako naprawa złamanej harmonii niż wskazanie winnego.

Dział „Ostrza, które trzymamy nad sercem” dotyczy tego, co robimy z sobą samym, żeby wytrzymać: 忍 (nin) i cena samokontroli, 精神 (seishin) od samurajskiej klarowności po korporacyjny kaganiec, 主人 (shujin) i pytanie, czy jest się gospodarzem własnego życia czy jego więźniem, wreszcie 諦め (akirame), japońskie „odpuścić”, które nie jest kapitulacją. Dział „Węzły, których nie wybieramy” obejmuje to, co przychodzi z zewnątrz: 縁 (en) jako nić losu wiążąca ludzi, 甘え (amae) czyli uczucie, o którym Zachód milczy, 夢 (yume), gdzie sen i marzenie to jedno słowo, i 夜 (yoru), noc pod tym samym dachem co księżyc. Tom zamyka esej o znaku 心 i o tym, że klucz serca był w tej książce obecny od pierwszej strony, tylko schowany w budowie innych znaków.

***************

Dla kogo jest „Człowiek w znakach”?

Dla osób, które interesuje japońska psychologia i sposób myślenia, niekoniecznie przez podręcznik gramatyki. Znajomość japońskiego nie jest do niczego potrzebna: każdy znak jest w tekście rozłożony na części i wytłumaczony od zera. Jeśli kiedykolwiek brakowało Ci polskiego słowa na własny stan, ten tom pokazuje kilkanaście takich stanów nazwanych przez inny język, i to nazwanych precyzyjnie.

Ten tom jest też dla tych, którzy mają już na półce poprzednie. „Zwykły dzień w Edo” pokazał, jak żył mieszczanin dawnej stolicy. „Yōkai” pokazał, czego bał się po zmierzchu. „Samuraj” zdjął zbroję z najsłynniejszej postaci tej kultury. „Japonia przed Japonią” cofnęła się do czasów, gdy Japonii jeszcze nie było. Ten wchodzi do środka człowieka i czyta go znak po znaku.

***********

Spis treści

Przedmowa

Dział I. Kreski, z których jesteśmy złożeni

Hito i jin (人・仁). Co znaczy być człowiekiem

Onore (己). Kiedy „siebie” staje się sędzią

Mushi (虫). Emocje to nie ja, to robaki

Ki (気). Energia, która krąży między ludźmi

Dział II. Znaki, których nie pokazujemy

Haji (恥). Co leży na dnie japońskiej duszy

Urami (怨). Przemilczana krzywda, żal, furia

Ikari (怒). Jedna chwila, za którą płaci się latami

Tsumi (罪). Nie kto zawinił, tylko jak naprawić

Dział III. Ostrza, które trzymamy nad sercem

Nin (忍). Cena samokontroli

Seishin (精神). Od samurajskiej klarowności po korporacyjny kaganiec

Shujin (主人). Gospodarz czy więzień

Akirame (諦め). Japońskie „odpuścić” na piasku Yuigahamy

Dział IV. Węzły, których nie wybieramy

En (縁). Węzeł nici losu

Amae (甘え). Uczucie, o którym Zachód milczy

Yume (夢). Sen jest drogą, marzenie światłem

Yoru (夜). Pod tym samym dachem co księżyc

Kokoro (心). Klucz, który był tam od początku

***********

Informacje techniczne

Format: A5 (148 × 210 mm)

Ilość stron: 280

Wielkość czcionki głównego tekstu: 10 pt

Papier: offset 80 g

Druk: czarno-biały (ilustracje w skali szarości)

Okładka: miękka, oprawa klejona, kreda 170 g + folia błyszcząca

ISBN: 978-83-982169-7-5

Wydanie: pierwsze, 2026

Wysyłka: w 48 godzin od zamówienia

***********

Kilka słów o wydaniu

Eseje, z których złożony jest ten tom, ukazały się pierwotnie na stronie ukiyo-japan.pl. Wszystkie znajdziesz tam nieodpłatnie, obok setek innych tekstów o japońskiej kulturze, sztuce i historii. Ta książka to wybór tematyczny: szesnaście esejów z archiwum, plus dwa zupełnie nowe teksty napisane pod ten tom, w tym esej zamykający o znaku 心. Eseje archiwalne miejscami doszlifowałem i dopasowałem do siebie, żeby układały się w jedną drogę, a nie w luźny zbiór. 

Wersja papierowa przyszła po cyfrowej, bo pod ebookiem wracało pytanie o druk. Ta książka szczególnie dobrze znosi papier: znaki kanji chce się oglądać z bliska, wracać do nich, podkreślać ołówkiem kreski, o których mowa w tekście. Nakład jest niewielki, drukowany w krajowej drukarni. Obok tego tomu stają „Japonia przed Japonią” i „Japonia po Japonii”. Każdy kupisz osobno albo wszystkie trzy razem w pakiecie, w jednej paczce.

Ten sam tom w wersji cyfrowej (PDF, EPUB, AZW3) znajdziesz tutaj. A jeśli czytasz ukiyo-japan.pl regularnie i nie chcesz kupować niczego, w pełni rozumiem. Teksty masz pod ręką, strona dalej działa, eseje zostają darmowe.

***********

Czego ten tom nie obiecuje

Nie ma tu wróżenia z kresek. Budowa znaku bywa świadectwem tego, jak ludzie kiedyś myśleli, ale bywa też przypadkiem fonetycznym, a książka za każdym razem mówi jasno, z którym przypadkiem mamy do czynienia. Nie ma tu również tezy o wyjątkowej japońskiej wrażliwości, niedostępnej reszcie świata. Takie tezy sprawdzano eksperymentalnie i wychodziły z tego blade wyniki, o czym w tomie jest osobny fragment.

Po co więc czytać kraj przez jego znaki? Bo japoński zapisał osobno wiele stanów, które polszczyzna zlepia w jedno słowo albo pomija. Wstyd, który nie jest poczuciem winy. Żal, który nie szuka zemsty, tylko trwa. Zgoda na to, czego się nie zmieni, niebędąca poddaniem się. Nazwanie stanu nie leczy go, ale pozwala go zobaczyć, a to zwykle pierwszy warunek, żeby cokolwiek z nim zrobić.

*******

Notka o autorze

Michał Sobieraj – twórca strony ukiyo-japan.pl, jednej z największych polskojęzycznych stron o japońskiej kulturze, historii, filozofii i sztuce. Autor książek o Japonii, między innymi: „Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz”, a także serii albumów „Ukiyo-Japan – Albumy Refleksji o Japońskiej Sztuce Ukiyo-e”. Pasjonat kultury i historii Japonii, ale bez turystycznej naiwności - z fascynacją, a zarazem z otwartymi oczami na to, co w niej trudne. „Człowiek w znakach” to piąty tom serii książek w wersji papierowej z ukiyo-japan.pl. Po codzienności dawnego Edo, po psychologii ukrytej w folklorze, po człowieku pod samurajską zbroją i po czasach sprzed Japonii autor bierze na warsztat pojedyncze znaki i pyta, co każdy z nich mówi o nas.