Yōkai. Cień, który nosimy w sobie - książka papierowa - Michał Sobieraj - Zbiór esejów z Ukiyo-Japan TOM II

Zbiór esejów TOM II

„Yōkai. Cień, który nosimy w sobie

Niezwykłe opowieści z czasów shōgunatu Tokugawa”

– Michał Sobieraj, ukiyo-japan.pl, 2024-2026

Yōkai to nie potwory z japońskiego folkloru. To nazwa tego, co dzieje się w człowieku, gdy świat na chwilę przestaje być oczywisty. Czternaście esejów o szczelinie, w którą Japończycy zaglądali przez setki pokoleń. Wydanie papierowe, 216 stron, miękka oprawa.

***********

山は暮れて野は黄昏の薄かな

(yama wa kurete / no wa tasogare no / susuki kana)

„Góra już w mroku –

pole jeszcze w tasogare:

trawy susuki”

– Buson (XVIII w.)

*******

Zmierzch nad Edo. Słońce już za linią dachów, ale ulica jeszcze widoczna. Edokko zamyka okiennice amado, stróż uderza drewnianymi klockami i woła „hi no yōjin”. Idziesz znajomym zaułkiem, którym chodzisz od dziecka. Przed tobą sylwetka. Zwykły przechodzień. Mężczyzna w lekkim kimonie, opuszczona głowa, krok wolny. Kłaniasz mu się uprzejmie. Mężczyzna podnosi twarz. Pod kapeluszem… nie ma nic. Skóra gładka jak jajko. Bez oczu, bez ust, bez nosa.

To nie jest opowieść o duchach. To jest opowieść o samym momencie, w którym znajome przestaje być znajome. Nopperabō nie próbuje cię zabić. Po prostu trwa, gdy ty nie wiesz, na co patrzysz. Japończycy nazwali ten moment yōkai. Polszczyzna nie ma na to słowa. Mamy „duchy”, „demony”, „potwory” – obiekty, byty, rzeczy, które gdzieś istnieją albo nie istnieją. Japoński patrzy nie na byt, ale na stan. Yōkai to nie kategoria zoologiczna. To kategoria psychologiczna.

Ta książka próbuje pokazać japońskie yōkai w całej ich głębi psychologicznej i kulturowej. Czternaście esejów, ułożonych w klamrę dnia – od świtu do zmierzchu. Otwiera je krótki tekst o samych znakach 妖怪 (yōkai), o tym, dlaczego dwa kanji składające się na to słowo mówią więcej niż wszystkie ilustracje yōkai razem wzięte. Pierwszy krąg, „Yōkai na drodze”, to obrazy z wyprawy – święta góra Fuji. Dalej możemy spotkać między innymi: kappę nad rzeką, kota Maneki-Neko, lalkę teru teru bōzu wiszącą pod okapem. Drugi krąg, „Yōkai pomiędzy”, schodzi głębiej – do zashiki warashi pod podłogą, do yuki-onna w śnieżycy, do warai onna z gór Shikoku, do mężczyzny bez twarzy w zaułku. Trzeci krąg, „Yōkai w nas”, wchodzi już w samą duszę człowieka: inugami jako dziedziczna trauma rodziny, lis „siedzący na ramieniu” wiejskiej dziewczyny, muenbotoke czyli ludzie, których nikt nie szuka, i yamanba w jaskini za wioską – lęk mężczyzn przed autonomiczną i dziką kobiecością. Tom zamyka esej o ōmagatoki – godzinie, w której świat „się rozszczepia”. To moment, którego Japończycy bali się i czcili przez ponad tysiąc lat. Słowo, którego my, mimo całej naszej psychologii i neuronauki, nadal nie umiemy w pełni ująć.

***********

Dla kogo jest „Yōkai. Cień, który nosimy w sobie”?

Dla osób, które chcą poznać Japonię inną niż ta z anime, popkultury i książek o samurajach. Jeśli zastanawiałeś się kiedyś, dlaczego kultura japońska przez setki lat hodowała tak rozbudowany katalog stworów – ten tom da ci odpowiedź dłuższą i ciekawszą, niż się spodziewasz. To nie jest bestiariusz. To jest mapa stanów duszy, w które wpadali zwykli ludzie z dawnej Japonii i w które wpadamy do dziś. Ten tom jest też dla tych, którzy polubili poprzedni – „Zwykły dzień w Edo” pokazał, co edokko robił od świtu do zmierzchu. Ten pokazuje, co mogło spotkać edokko po zmierzchu.

*******

Spis treści

Przedmowa

Słowa o świcie

Kanji 妖怪. Yōkai to nie demony z legend, tylko stan

Rozdział I. Yōkai na drodze

Chodźmy razem na świętą górę Fuji.

Kappa. Twarz japońskiego folkloru

Japońskie koty szczęścia Maneki-Neko.

Teru teru bōzu. Zabierz deszcz i daj słońce… albo ciach!

Rozdział II. Yōkai pomiędzy

Dziecko pod podłogą. Zashiki warashi i jego smutny śmiech

Śnieżna kobieta yuki-onna. Bolesne piękno

Warai Onna. Yōkai z gór Shikoku

A co, jeśli zdejmiesz maskę… a pod maską nie ma nic. Nopperabō

Rozdział III. Yōkai w nas

Inugami. Pies, któremu za wierność odpłacono zdradą

„Lis na niej przysiadł”. Opętania kitsune-tsuki

Muenbotoke. O ludziach, których nikt nie szuka

Górska wiedźma Yamanba.

Słowa o zmierzchu

Ōmagatoki. Godzina szczeliny w rzeczywistości

*******

Informacje techniczne

Format: A5 (148 × 210 mm)

Ilość stron: 216

Wielkość czcionki głównego tekstu: 10 pt

Papier: offset 80 g

Druk: czarno-biały (ilustracje ukiyo-e w skali szarości)

Okładka: miękka, oprawa klejona, kreda 170 g + folia błyszcząca

ISBN: 978-83-982169-0-6

Wydanie: pierwsze, 2026

Wysyłka: w 48 godzin od zamówienia

*******

Kilka słów o wydaniu

Eseje, z których złożony jest ten tom, ukazały się pierwotnie na stronie ukiyo-japan.pl. Wszystkie znajdziesz tam nieodpłatnie, wraz z setkami innych tekstów o japońskiej kulturze, sztuce i historii. Ta książka to wybór tematyczny: trzynaście starannie dobranych esejów z archiwum, spiętych jednym łukiem od świtu do zmierzchu, plus jeden zupełnie nowy tekst napisany specjalnie dla tego tomu, esej o ōmagatoki, godzinie, w której rzeczywistość przestaje być pewna. Teksty z archiwum zostały miejscami doszlifowane i dopasowane do siebie, żeby tworzyły spójną całość.

Wersja papierowa powstała później niż cyfrowa i z innego powodu. Ebooka zamawiali czytelnicy sięgający po tekst na czytniku, w pociągu, wieczorem na kanapie. O papier prosili ci, dla których książka jest przedmiotem, a nie plikiem: ma stać na półce obok Tomu I, dać się podkreślać ołówkiem i wracać po roku. Nakład jest niewielki, drukowany w krajowej drukarni.

Ten sam tom w wersji cyfrowej (PDF, EPUB, AZW3) znajdziesz tutaj. A jeśli czytasz ukiyo-japan.pl regularnie i nie chcesz kupować niczego, wszystko zrozumiałe. Strona nadal będzie działać, a teksty pozostaną dostępne nieodpłatnie.

*******

Czego ten tom nie obiecuje

Nie pisałem tej książki po to, żeby straszyć. Nie ma tu sensacji, nie ma efektów specjalnych, nie ma „dziesięciu najstraszniejszych japońskich demonów, których nie chciałbyś spotkać”. Yōkai na tych stronach nie są kostiumem na halloween. Są pretekstem do mówienia o rzeczach, o których normalnie się nie mówi: o pięknie, które boli, o dotkliwej samotności ludzi, których nikt nie szuka, o tym konkretnym momencie wieczorem, gdy umysł zaczyna się zastanawiać nad czymś, co w dzień wydawało się oczywiste.

Powodem, by tę warstwę dawnej Japonii poznać, jest coś prostego. Japończycy dali sobie język na coś, co ich trapiło od wieków. Coś, co i nas trapi od lat. Pewne stany umysłu istnieją niezależnie od tego, czy mamy dla nich słowa. Brak słowa nie znaczy, że nie istnieje stan. Znaczy tylko, że za każdym razem, gdy się pojawia, musimy go opisywać od zera, niezgrabnie, kalecząc. Tom otwiera kilka takich słów. Co z nimi zrobisz, zależy od ciebie.

*******

Notka o autorze

Michał Sobieraj – twórca strony ukiyo-japan.pl, jednej z największych polskojęzycznych stron o japońskiej kulturze, historii, filozofii i sztuce. Autor książek o Japonii, między innymi: „Ścieżki. Japoński spokój wśród polskich brzóz”, a także serii albumów „Ukiyo-Japan – Albumy Refleksji o Japońskiej Sztuce Ukiyo-e”. Pasjonat kultury i historii Japonii, ale bez turystycznej naiwności – z fascynacją, ale i z otwartymi oczami na to, co w niej trudne. „Yōkai. Cień, który nosimy w sobie” to drugi tom serii z ukiyo-japan.pl. Po codzienności dawnego Edo autor schodzi w głąb, ku psychologii ukrytej w japońskim folklorze.